Số tạp chí mới

Liên kết

Thất bại của thị trường do độc quyền gây ra và giải pháp

Đăng lúc: Thứ tư - 24/08/2011 23:07
(DNTM) « Bài học lớn nhất có được từ những khó khăn giai đoạn này của châu Á không phải là bài học về kinh tế học mà chính là bài học về chính phủ. Khi các nền kinh tế Châu Á không cho ta bất cứ những thứ gì ngoài các tin tức tốt đẹp thì rõ ràng người ta nghĩ rằng, những nhà lập kế hoạch của các nền kinh tế này biết họ làm gì. Nhưng giờ đây, khi sự thật được phơi bày thì hoá ra họ không hiểu gì cả".
ảnh chỉ mang tính minh hoạ

ảnh chỉ mang tính minh hoạ

Phúc lợi xã hội và thất bại của thị trường

Adam Smith trong cuốn “Bàn về về bản chất và nguồn gốc của cải của các dân tộc”, năm 1776  đã nêu ra nhận định nổi tiếng: khi tác động qua lại với nhau trên thị trường, các hộ gia đình và doanh nghiệp hành động như thể họ được dẫn dắt bởi một "bàn tay vô hình", đưa họ tới những kết cục thị trường đáng mong muốn và giá cả là công cụ mà nhờ đó bàn tay vô hình điều khiển các hoạt động kinh tế. Giá cả phản ánh cả giá trị của một hàng hóa đối với xã hội và chi phí mà xã hội bỏ ra để sản xuất ra hàng hóa đó. Trên thị trường, các hộ gia đình và doanh nghiệp nhìn vào giá cả khi đưa ra quyết định mua và bán cái gì, nên vô tình họ tính đến các ích lợi và chi phí xã hội của các hành động của họ. Kết quả là giá cả hướng dẫn các cá nhân đưa ra quyết định mà trong nhiều trường hợp cho phép tối đa hóa phúc lợi xã hội và trong nhiều trường hợp nền kinh tế đạt hiệu quả Pareto.Hiệu quả Pareto chỉ được thành lập khi phân bổ lại các nguồn lực nhằm tăng phúc lợi kinh tế của một cá nhân thì đồng thời sẽ làm giảm phúc lợi của cá nhân khác. Khi trạng thái này được thiết lập, tổng phúc lợi của cả xã hội là lớn nhất. Trong điều kiện tất cả các thị trường trong nền kinh tế là cạnh tranh hoàn hảo thì điểm cân bằng của nền kinh tế sẽ có tính hiệu quả Pareto.

Hệ quả quan trọng từ kỹ năng của bàn tay vô hình trong việc định hướng hoạt động kinh tế: Khi ngăn không cho giá cả điều chỉnh một cách tự nhiên theo cung và cầu, Chính phủ cũng đồng thời cản trở khả năng của bàn tay vô hình trong việc phối hợp hàng triệu hộ gia đình và doanh nghiệp - những đơn vị cấu thành nền kinh tế và nó cũng lý giải sự thất bại của mô hình kế hoạch hóa tập trung. Trong mô hình này, giá cả không do thị trường xác định, mà do các nhà làm kế hoạch ở trung ương đặt ra. Các nhà làm kế hoạch này thiếu thông tin được phản ánh trong giá cả khi giá cả tự do đáp lại các lực lượng thị trường. Các nhà làm kế hoạch ở trung ương thất bại vì họ tìm cách vận hành nền kinh tế với một bàn tay bị trói sau lưng - đó là bàn tay vô hình của thị trường.

Bàn tay vô hình cần được chính phủ bảo vệ, thị trường chỉ hoạt động nếu như quyền sở hữu được tôn trọng. Một nông dân sẽ không trồng lúa nếu như anh ta nghĩ rằng mùa màng sẽ bị đánh cắp, một nhà hàng sẽ không phục vụ trừ khi được đảm bảo rằng khách hàng sẽ trả tiền trước khi rời quán. Tất cả chúng ta đều dựa vào công an và tòa án do chính phủ cung cấp để thực thi quyền của chúng ta đối với những thứ do chúng ta tạo ra. Một lý do khác cần đến chính phủ là mặc dù thị trường thường là một phương thức tốt để tổ chức hoạt động kinh tế, nhưng quy tắc cũng có vài ngoại lệ quan trọng. Có hai nguyên nhân chủ yếu để chính phủ can thiệp vào nền kinh tế là: thúc đẩy hiệu quả và sự công bằng. Nghĩa là hầu hết các chính sách đều hoặc nhằm vào mục tiêu làm cho chiếc bánh kinh tế lớn lên, hoặc làm thay đổi cách thức phân chia chiếc bánh đó. Bàn tay vô hình thường dẫn dắt thị trường phân bổ nguồn lực một cách có hiệu quả.

Trong nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung mà Việt Nam và các nước xã hội chủ nghĩa hoạt động trước đây, cho rằng chỉ có Nhà nước mới tổ chức được các hoạt động kinh tế theo phương thức cho phép nâng cao phúc lợi kinh tế của đất nước với tư cách một tổng thể và trong quá trình hoạt động đã không mang lại hiệu quả mong muốn. Sự sụp đổ của Liên Xô và Đông Âu có lẽ là thay đổi mang tính bước ngoặt giúp cho Việt Nam và các nước xã hội chủ nghĩa trước đây chuyển từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế thị trường, và quyết định của các nhà làm kế hoạch trung ương được thay thế bằng quyết định của hàng triệu doanh nghiệp và hộ gia đình. Các doanh nghiệp quyết định thuê ai và sản xuất cái gì. Các hộ gia đình quyết định làm việc cho doanh nghiệp nào và mua cái gì bằng thu nhập của mình. Các doanh nghiệp và hộ gia đình tương tác với nhau trên thị trường, nơi mà giá cả và ích lợi riêng định hướng cho các quyết định của họ. Mới nghe qua thì thành công của các nền kinh tế thị trường thật khó hiểu. Xét cho cùng thì trong nền kinh tế thị trường, không ai phụng sự cho phúc lợi của toàn xã hội. Thị trường tự do bao gồm nhiều người mua và người bán vô số hàng hóa và dịch vụ khác nhau, tất cả mọi người quan tâm trước hết đến phúc lợi riêng của họ. Song cho dù ra quyết định có tính chất phân tán và những người quyết định chỉ quan tâm tới ích lợi riêng của mình, nền kinh tế thị trường đã chứng tỏ thành công trong việc tổ chức hoạt động kinh tế theo hướng thúc đẩy phúc lợi kinh tế chung.

Độc quyền, tổn thất gây ra cho xã hội và vai trò của Chính phủ

Trong các hình thái thị trường độc quyền, với sức mạnh thị trường, các hãng cạnh độc quyền hạn chế sản lượng bán dưới mức hiệu quả tối ưu và nâng giá bán cao hơn chi phí cận biên nhằm thu được lợi nhuận. Và điều đó gây ra phần mất không đối với nền kinh tế. Như hình dưới cho thấy một độc quyền sản xuất một mức sản lượng Q1, tại đó doanh thu cận biên bằng với chi phí cận biên. Sản lượng này thấp hơn mức sản lượng mà tại đó giá (doanh thu bình quân) bằng với chi phí cận biên (Q2). Phần mất không đối với nền kinh tế được chỉ ra bằng hình tam giác ABC được giới hạn bởi đường chi phí cận biên, doanh thu bình quân và đường thẳng đứng qua Q1.


Các doanh nghiệp trong thị trường độc quyền nhóm có động cơ mạnh mẽ để cấu kết với  nhau, nhằm cắt giảm sản lượng, tăng giá và tăng lợi nhuận. Adam Smith đã cho rằng “Những người kinh doanh cùng một mặt hàng hiếm khi gặp nhau, nhưng các cuộc đối thoại của họ lại thường kết thúc bằng một âm mưu chống lại công chúng, hoặc một mưu đồ nào đó để tăng giá”. Độc quyền gây tổn hại cho xã hội và được coi là một trong các nguyên nhân gây thất bại của thị trường. Các nhà kinh tế học sử dụng thuật ngữ thất bại thị trường để chỉ tình huống mà thị trường tự nó thất bại trong việc phân bổ nguồn lực có hiệu quả. Việc nói rằng trong một số trường hợp, Chính phủ có thểcải thiện tình hình thị trường không có nghĩa là nó sẽluôn luôn làm được như vậy. Đôi khi các chính sách được hoạch định chỉ đơn giản nhằm thưởng công cho những quyền lực chính trị.Khi tồn tại thị trường không hoàn hảo do độc quyền gây ra hay sức mạnh thị trường chỉ do một người hay một nhóm người có ảnh hưởng đáng kể lên giá cả thị trường và xảy ra thất bại của thị trường. Khi đó, cần đến sự can thiệp của Chính phủ. Các doanh nghiệp độc quyền sẽ cố gắng vô hiệu hóa cạnh tranh, sẽ có một số tình huống do các nhà độc quyền gây ra như thỏa thuận với các hãng cạnh tranh để phân chia thị trường cùng hưởng lợi, sáp nhập với nhau tạo nên những siêu tập đoàn độc quyền…và đều gây thiệt hại cho người tiêu dùng cũng như ảnh hưởng đến môi trường và chất lượng tăng trưởng, phát triển kinh tế.Tuy không phủ nhận vai trò của độc quyền, trong một số trường hợp độc quyền sẽ có vai trò nhất định trong từng giai đoạn lịch sử cũng như tập trung nguồn lực, tạo sức mạnh tập trung giải quyết những khó khăn về sản xuất và tiêu thụ.

Trong khuôn khổ lý thuyết truyền thống cho rằng “Cách tốt nhất hiểu về sự thất bại của thị trường thì trước tiên phải hiểu về sự thành công của thị trường, khả năng thúc đẩy cạnh tranh và sử dụng các nguồn lực trên các thị trường để đạt được hiệu quả tối ưu Pareto” (Ledyard 1989). Sự thành công và thất bại của thị trường từ lâu đã thể hiện trong định lý cơ bản về kinh tế học phúc lợi mà theo đó “Nếu như có đủ các thị trường, nếu tất cả các khách hàng và nhà sản xuất có tính cạnh tranh và nếu có điểm cân bằng thì sự phân phối các nguồn tài nguyên tạo điểm cân bằng đó sẽ đạt tối ưu Pareto”. Do đó, “Sự thất bại của thị trường, sự phân bổ nguồn lực không hiệu quả của thị trường có thể xảy ra nếu có qúa ít thị trường, không có sự cạnh tranh, hoặc một số lý do khác” (Ledyard 1989). Có nhiều quan điểm cho rằng, để khắc phục sự không hoàn hảo của thị trường thì cần phải tạo ra nhiều thị trường hơn. Sự thất bại của thị trường cũng như sự thành công của thị trường nên tiếp cận theo hướng khác như chúng có liên quan đến các điều kiện và quá trình đổi mới hơn là tối ưu hoá các điều kiện bởi sự phân bổ các nguồn tài nguyên đã có sẵn. Và nhiệm vụ của các cơ quan quyền lực chống độc quyền phải chỉ ra sự khiếm khuyết của thị trường - tình trạng thất bại thị trường.

Thúc đẩy cạnh tranh là giải pháp hiệu quả nhất đối với nền kinh tế

Chính phủ  có vai trò rất quan trọng trong việc hình thành khuôn khổ pháp lý cơ bản điều chỉnh các quan hệ kinh tế. Cần có chính sách khuyến khích cạnh tranh và sự giám sát để chống độc quyền và chống lạm dụng và lợi dụng độc quyền. Luật lệ về cạnh tranh giữ vai trò rất quan trọng cũng như các luật lệ này cần nghiêm túc thực thi. Luật lệ này sẽ ngăn chặn các hình thức độc quyền xảy ra trong nền kinh tế. Tuy nhiên, nhiều khi luật lệ cạnh tranh đã được xây dựng nhưng lại không được thực thi một cách nghiêm túc. Cạnh tranh có vai trò quan trọng đối với tăng năng suất và đổi mới công nghệ trong ngành /doanh nghiệp/nền kinh tế. Những nước có nền kinh tế phát triển như Hoa Kỳ, Đức, EU... đều rất chú trọng đến luật cạnh tranh và chống độc quyền. Ví dụ, tại Điều 81 và 82 của Hiệp ước EU (EC Treaty Guarantee a Fairly Uniform Law) bảo đảm một luật lệ thống nhất công bằng cho toàn bộ các quốc gia EU, hạn chế các thoả thuận tạo điều kiện cho sự tập trung hoặc sự khác biệt tạo ra sức mạnh thị trường và cấm lạm dụng sức mạnh độc quyền.

Tuy vai trò của Chính phủ là khắc phục những thất bại của thị trường trong đó có chống độc quyền, nhưng không phải bao giờ cũng thành công. Có nhiều lý do, như đường lối, chính sách ban hành trái quy luật, không phù hợp với thực tế; tình trạng quan liêu tràn lan, thủ tục hành chính rườm rà, hoặc thất bại trong việc phối hợp giữa các cơ quan thuộc chính phủ không được nhất quán và thống nhất. Cũng có thể đôi khi những chính sách được hoạch định ra không giải quyết tốt được vấn đề, bởi không có đủ thông tin cần thiết, hoặc đôi khi những chính sách được hoạch định không đơn giản vì lợi ích kinh tế mà còn bị chi phối nhiều bởi các lý do ngoài kinh tế.

Một thị trường cạnh tranh đơn giản là có rất nhiều người mua và người bán, để không có một người mua hoặc người bán duy nhất nào có ảnh hưởng ý nghĩa tới giá cả.Tuy nhiên, cũng có một số thị trường, nơi chỉ có một số nhà cung ứng vẫn có thể coi là cạnh tranh cao như Việt Nam có gần 10 nhà cung cấp dịch vụ thông tin di động. Sự cạnh tranh giữa các hãng này thường tương đối cao và có thể coi là cạnh tranh….và thúc đẩy cạnh tranh trong nền kinh tế thì về dài hạn sẽ nâng cao phúc lợi xã hội và mang lại hiệu quả cao đối với nền kinh tế.

Để thúc đẩy cạnh tranh, tiền đề đầu tiên là việc sản xuất và phân bổ hàng hoá và dịch vụ tư cần phải để thị trường thực hiện, trong khi đó chính phủ thực hiện vai trò then chốt cung cấp cơ sở hạ tầng về mặt định chế. Hơn nữa, bản thân thị trường không nhất thiết sẽ tạo ra những kết quả mà xã hội mong muốn (Stiglitz 2002) và các khiếm khuyết thị trường phổ biến hơn tại những nước đang phát triển so với các nước công nghiệp nên chính phủ các nước đang phát triển có vai trò quan trọng, có thể sẽ mang lại kết quả tốt trong tăng trưởng và phát triển kinh tế nếu những hành động can thiệp của chính phủ được xem xét và lựa chọn một cách kỹ càng.

Thực tế cho thấy, trong những năm cuối thế kỷ 20, khu vực Đông Á đã trải qua quá trình khủng hoảng nghiêm trọng, nhất là vào năm 1997 khi mà thị trường độc quyền ở các nước xung quanh Việt Nam như Thái Lan, Hàn Quốc hoàn toàn sụp đổ. Khi đó, các nhà kinh tế đã nhận thấy vai trò của chính phủ đặc biệt quan trọng, và việc không điều tiết được nền kinh tế là nguyên nhân của sự sụp đổ. Nhà kinh tế học người Mỹ Paul Krugman khi nghiên cứu về Đông Á trong giai đoạn này đã viết:

« Bài học lớn nhất có được từ những khó khăn giai đoạn này của châu Á không phải là bài học về kinh tế học mà chính là bài học về chính phủ. Khi các nền kinh tế Châu Á không cho ta bất cứ những thứ gì ngoài các tin tức tốt đẹp thì rõ ràng người ta nghĩ rằng, những nhà lập kế hoạch của các nền kinh tế này biết họ làm gì. Nhưng giờ đây, khi sự thật được phơi bày thì hoá ra họ không hiểu gì cả ».

_---_

* Tài liệu tham khảo:
1. Smith, A. (1977), “An Inquiry in to the Nature and Causes of the Wealth of Nations”, University of Chicago Press, (First published 1776).
2. Krugman, Paul. (1997), “What ever happenned to the Asian Miracle?”, Fortune, Vol.136 (4), pp.26-29.
3. Joseph E, Stiglitz. (2002),  "Development Policies in a World of globalization, Presented at the seminar “New International Trends for Economic Development” at the Social Development Bank (BNDES), (Sep 12-13), Rio Janeiro.
4. Ledyard J,O. (1989), “Market Failure”. In: Earwell J, Milgate M, Newman P (eds) The new Palgrave, allocation, information, and markets. Macmillan, London.
5. Giáo trình giảng Kinh tế học trong chương trình Global Advanced MBA.

 

 

TS. Ngô Tuấn Anh – Đại học Kinh tế quốc dân

Đánh giá bài viết
Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá
Click để đánh giá bài viết
 
Tòa soạn: P.509, Tầng 5, Toà nhà Bộ Công Thương
Số 655 Phạm Văn Đồng, Bắc Từ Liêm, Hà Nội.
Tel: 04.3715-2179/ Fax : 04.3715-2202/ Email : toasoan@dntm.vn
GPXB: GPXB: Số 214/GP-TTĐT cấp ngày 17/11/2016.
Tạp chí Doanh nghiệp và Thương mại giữ bản quyền nội dung trên website này.
Hotline : 0913535939
Liên hệ nội dung: Việt Hằng : 0989.153.746