Số tạp chí mới

Liên kết

Mua bán, sáp nhập trong lĩnh vực bán lẻ ở Việt Nam - Thực trạng và giải pháp

Đăng lúc: Thứ hai - 29/08/2016 15:57
Ảnh minh họa

Ảnh minh họa

1. Khái quát về hoạt động mua bán, sáp nhập (M&A) trong lĩnh vực bán lẻ ở Việt Nam thời gian qua
1.1. Hoạt động M&A trong lĩnh vực bán lẻ
          Ở Việt Nam, từ khi Chính phủ thực hiện chính sách mở cửa nền kinh tế, hội nhập kinh tế thế giới cùng với việc gia nhập Tổ chức Thương mại thế giới (WTO), các hoạt động mua bán sáp nhập doanh nghiệp cũng dần được hình thành và phát triển nhanh chóng cả về số lượng và quy mô.
          Trong lĩnh vực thương mại, một trong những nguyên nhân khiến thị trường Việt Nam có nhiều biến động trong thời gian qua là môi trường kinh doanh bao gồm cả các hoạt động phân phối trên thị trường tại Việt Nam đã được cải thiện đáng kể và các hãng lớn trong và ngoài nước đã nhìn thấy triển vọng của thị trường. Triển vọng đó xuất phát từ nhu cầu nội tại cũng như xu hướng hội nhập của nền kinh tế, nhưng cũng đi liền với những thách thức mới trong bối cảnh bức tranh toàn cầu hóa và tự do hóa ngày càng hiện ra rõ rệt.
          Các giao dịch M&A đã tăng trưởng một cách đáng kể trong những năm gần đây như một kênh đầu tư hấp dẫn ở trong và ngoài nước. Nếu năm 2005 chỉ có 18 vụ M&A với tổng giá trị là 61 triệu USD, năm 2006 có 32 vụ với tổng giá trị là 245 triệu USD. Số lượng giao dịch tiếp tục tăng trưởng ấn tượng trong năm 2011 với mức tăng trưởng 135,2%, tổng giá trị các giao dịch đạt 1,7 tỷ USD và năm 2012 là năm đạt giá trị đỉnh điểm với 5 tỷ USD. Trong năm 2014 hoạt động M&A thế giới tăng 57%, đạt 4.400 tỷ USD, trong khi Việt Nam chỉ tăng 33% với 313 giao dịch. Trong năm 2015, Việt Nam có tổng cộng 525 thương vụ, tăng vọt về số lượng so với năm 2014, có giá trị trên 4,3 tỷ USD, tăng 40% so với năm 2014.
          Nhìn lại bức tranh M&A của Việt Nam trong lĩnh vực phân phối bán lẻ từ năm 2013 đến đầu năm 2016, có thể nhận thấy:
Thứ nhất, mặc dù tăng trưởng đột biến trong năm 2015, các số liệu từ IMAA cũng cho thấy M&A Việt Nam mới chỉ tăng về “lượng” chứ chưa tăng về “chất”, có nghĩa là các thương vụ M&A trong năm 2015 vẫn chủ yếu là mua bán sáp nhập quy mô nhỏ. Sự nhỏ bé của doanh nghiệp Việt còn rõ hơn nếu so sánh với số liệu các quốc gia trong khu vực. Năm 2015, Singapore có 700 thương vụ M&A, giá trị gần 100 tỷ USD, trung bình 141 triệu USD/thương vụ, lớn gấp 17 lần so với Việt Nam; các quốc gia như Thái Lan, Malaysia, Indonesia đều lớn gấp hơn 3 lần.
          Trong đó, có 3 đặc điểm khiến cho giao dịch của các thương vụ M&A Việt Nam còn nhỏ hơn các nước trong khu vực. Cụ thể, doanh nghiệp Việt Nam đa phần có quy mô nhỏ và vừa, chiếm đến 97%. Quy mô của những doanh nghiệp Việt Nam nói chung hiện cũng nhỏ hơn nhiều so với doanh nghiệp các nước trong khu vực; Quá trình tái cấu trúc cũng như đẩy mạnh cổ phần hóa các doanh nghiệp nhà nước thời gian qua chỉ tập trung cổ phần hóa, tái cơ cấu và bán cổ phần của những công ty con trước. Vì thế, giá trị các thương vụ M&A của Việt nam còn nhỏ hơn so với các nước trong khu vực; Nhà đầu tư nước ngoài vào Việt Nam trong thời gian qua còn khá dè dặt vì họ phải tìm hiểu lộ trình và khả năng thành công trước khi quyết định đầu tư.
          Thứ hai, sự nhỏ bé của doanh nghiệp Việt Nam còn thể hiện ở chỗ hầu hết các vụ M&A lớn nhất đều là doanh nghiệp nước ngoài thâu tóm lại doanh nghiệp trong nước hoặc doanh nghiệp nước ngoài thâu tóm lại doanh nghiệp nước ngoài. Doanh nghiệp Việt Nam chỉ đóng vai người đi thâu tóm ở những thương vụ nhỏ, còn lại đa phần vào vai người bị thâu tóm.
          Các nhà đầu tư Nhật Bản, Hàn Quốc nổi lên với hàng loạt thương vụ. Điển hình là việc Aeon cùng lúc mua lại 30% cổ phần Fivimart và 49% của Citimart. Hay Lotte đến từ Hàn Quốc cũng đã bất ngờ công bố nắm quyền điều hành Trung tâm thương mại Diamond Plaza khi sở hữu 70% cổ phần.
          Thứ ba, bên cạnh sự xuất hiện của các doanh nghiệp nước ngoài, tại thị trường nội địa, các doanh nghiệp phân phối lớn trong nước như Saigon Co.op, Vissan, Vingroup… cũng có những bước đi mới nhằm chiếm lĩnh thị trường. Đơn cử như thương vụ Vingroup mua lại 70% cổ phần chuỗi siêu thị Ocean Mart, đổi tên thành Vinmart… Tuy nhiên, bên cạnh việc đẩy mạnh phát triển thương hiệu và mạng lưới phân phối của chính bản thân mình, các doanh nghiệp trong nước cũng có xu hướng hợp tác và sáp nhập với nhau. Ngoài Vingroup và Saigon Co.op còn có các doanh nghiệp bán lẻ khác như Tổng công ty Thương mại Sài Gòn (Satra) và Tổng công ty Thương mại Hà Nội (Hapro), dù cả 2 đều đang có những bước chuyển mình nhưng dường như vẫn còn rất chậm trong cuộc đua này.
1.2. Một số nhận định và đánh giá
          Năm 2015 có thể nói là năm bản lề về hội nhập của Việt Nam, với hàng loạt các FTA thế hệ mới đã và sắp ký kết. Hiệp định thương mại ASEAN (ATIGA), thuế hầu hết các mặt hàng đều giảm về 0% và mức thuế suất cao nhất chỉ là 5%. Thực tế gần đây, các tập đoàn lớn ở châu Á đang nhanh chóng tiếp cận thị trường Việt Nam với hàng loạt chuỗi cửa hàng bán lẻ Thái Lan, Nhật Bản, Hàn Quốc. Đây thực sự là mối lo ngại lớn cho ngành bán lẻ của Việt Nam. Từ những yếu tố trên, ngành bán lẻ Việt Nam sẽ đối mặt với cả cơ hội và thách thức từ việc hội nhập. Hội nhập sẽ giúp các doanh nghiệp Việt Nam học hỏi kinh nghiệm về quản lý, về sử dụng vốn và lao động cũng như có cơ hội hợp tác phát triển và nâng cao năng lực cạnh tranh. Nhưng hội nhập cũng sẽ đòi hỏi các doanh nghiệp phải trực tiếp cạnh tranh gay gắt và đối mặt với nguy cơ bị thâu tóm bởi các doanh nghiệp ngoại.
          Nhìn từ góc độ nền kinh tế Việt Nam và nền kinh tế quốc tế, có thể coi hội nhập hiệ nay là yếu tố khách quan tác động đến một thị trường mang tính phẳng. Trong đó các chủ thể là các Chính phủ điều hành nền kinh tế theo cam kết hội nhập. Theo đó doanh nghiệp trong nước và nước ngoài hoạt động trên một thị trường với nhau một cách bình đẳng, do vậy sự cạnh tranh là tất yếu xuất phát từ nhu cầu hội nhập.

2.2. Xu hướng hoạt động M&A trên thị trường bán lẻ và một số khuyến nghị cho Việt Nam thời gian tới
2.1. Xu hướng hoạt động M&A trên thị trường bán lẻ Việt Nam
         Ngành bán lẻ Việt nam đang chứng kiến sự thâm nhập mạnh mẽ và nhanh chóng bằng nhiều con đường của các nhà bán lẻ nước ngoài vào thị trường nội địa. Đây là xu hướng tất yếu của quá trình Việt Nam hội nhập ngày càng sâu vào nền kinh tế khu vực và thế giới.
Xuất phát từ nhu cầu hội nhập của nền kinh tế trong nước, các cam kết WTO về mở cửa hoàn toàn thị trường phân phối cũng như Hiệp định đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) cùng các hiệp định thương mại thế hệ mới (FTAs) và khi cam kết về thực hiện khu vực mậu dịch tự do giữa các nước thành viên ASEAN có hiệu lực đầy đủ, tất cả 10 quốc gia thành viên sẽ hội nhập kinh tế toàn diện vào một thị trường chung thống nhất với quy mô 600 triệu người thì thị trường Việt Nam và hàng Việt sẽ hướng đến một sân chơi thương mại không biên giới với rất nhiều cạnh tranh.
        Mặt khác, trong bối cảnh thị trường bán lẻ các nước trong khu vực đang tiệm cận điểm bão hòa, thị trường Việt Nam với hơn 91 triệu dân, trong đó có tới 60% là tiêu dùng trẻ, tỷ lệ bán lẻ hiện đại của Việt Nam mới chỉ là 25% trong các kênh phân phối, thấp hơn rất nhiều so với các quốc gia cùng khu vực như Thái Lan (34%), Malaysia (60%), Philippines (33%), Trung Quốc (51%), Singapore (90%)… Theo quy hoạch tổng thể phát triển ngành thương mại Việt Nam thì đến năm 2020, cả nước sẽ có khoảng 1.200 – 1.500 siêu thị, 180 trung tâm thương mại và 157 trung tâm mua sắm, phấn đấu đạt tỷ lệ bán lẻ hiện đại khoảng 45% trong tổng số các kênh phân phối bán lẻ trên thị trường. Do vậy, ngành bán lẻ Việt Nam đang trở thành điểm đến vô cùng hấp dẫn các nhà đầu tư nước ngoài. Trong thời gian tới, các hãng bán lẻ nước ngoài sẽ xuất hiện ngày càng nhiều trên thị trường bán lẻ của Việt Nam cạnh tranh sẽ ngày càng gay gắt và M&A trong lĩnh vực bán lẻ là không tránh khỏi và sẽ ngày càng sôi động.
        Bên cạnh đó, số liệu IMAA cũng cho thấy M&A tại các quốc gia như Thái Lan, Indonesia, Malaysia đang giảm dần cả về số lượng và giá trị trong các năm gần đây trong khi M&A Việt Nam lại đang tăng dần. Như vậy, giai đoạn tới khi các chính sách trở nên thông thoáng, môi trường kinh doanh tại Việt Nam trở nên hấp dẫn, cùng với xu hướng mua bán thuận lợi thì thông qua M&A, Việt Nam cũng sẽ được hưởng lợi từ khi dòng vốn ngoại sẽ tăng cường đổ vào thị trường bán lẻ.
Sự thay đổi về chính sách, nỗ lực tái cấu trúc các doanh nghiệp nhà nước nhằm phát triển kinh tế trong nước tạo điều kiện thúc đẩy M&A, đặc biệt là trong lĩnh vực bán lẻ, triển vọng M&A sẽ tiếp tục được đẩy mạnh bởi một số các chuyển động chính sách gần đây như Luật Đầu tư và Luật Doanh nghiệp sửa đổi có hiệu lực từ ngày 1/7/2015. Cùng với đó, Chính phủ ban hành Nghị định 60 năm 2015 cho phép nới tỷ lệ sở hữu của các nhà đầu tư nước ngoài trong nhiều lĩnh vực, với những cam kết cổ phần hóa của các doanh nghiệp nhà nước lớn, sự trỗi dậy của các công ty tư nhân trong nước, sự quan tâm của các dòng vốn ngoại đối với các cơ hội đầu tư và M&A tại Việt Nam… được kỳ vọng sẽ là động lức thúc đẩy làn sóng M&A trong thời gian tới.
       Các tác động từ chính sách có thể thấy:
      Thứ nhất là sự an toàn cho các khoản đầu tư theo Luật Doanh nghiệp mới sẽ được cải thiện. Việt Nam hiện xếp hạng 116/188 quốc gia về mức độ bảo vệ nhà đầu tư, nhưng đối với luật mới thì thứ hạng này của Việt Nam sẽ tăng lên tương đương các nước ASEAN – 6, tức có thể tăng 50 bậc, xếp vị trí 60 – 70 trong bảng xếp hạng nếu các nước khác không có thay đổi. Điều này có tác động mạnh mẽ tới niềm tin của nhà đầu tư vào Việt Nam.
      Thứ hai, Luật Doanh nghiệp mới không hạn chế thực hiện M&A, sáp nhập các công ty khác loại hình như luật cũ, tức một công ty cổ phần có thể sáp nhập với một công ty TNHH, mà không cần thực hiện thêm bước chuyển đổi loại hình doanh nghiệp.
      Thứ ba, sự thay đổi trong Luật Đầu tư, xét về thủ tục thì M&A dễ dàng, đơn giản hơn so với việc nhà đầu tư nước ngoài thành lập doanh nghiệp mới. Chẳng hạn, một nhà đầu tư nước ngoài thành lập doanh nghiệp phải thực hiện ít nhất 30 thủ tục, nhưng theo luật mới, khi mua cổ phần, góp vốn dưới 51%, không thuộc ngành nghề kinh doanh có điều kiện thì họ không phải làm thủ tục đầu tư, mà chỉ cần thực hiện đăng ký thay đổi thành viên. Thủ tục đơn giản hơn sẽ kích thích hoạt động M&A.
      Bên cạnh cơ hội cho ngành bán lẻ Việt Nam trong việc thu hút dòng vốn từ ASEAN là rất lớn, sẽ không tránh khỏi sự thâm nhập của hàng ngoại. Xu hướng doanh nghiệp bán lẻ ngoại ồ ạt vào đồng nghĩa với việc hàng nội bị lép vế, khó khăn trong việc xuất hiện tại các siêu thị của nước ngoài mặc dù hội tụ đầy đủ các điều kiện cần thiết mà nhà phân phối đưa ra. Trên thực tế, hàng hóa ngoại nhập tràn vào với thuế suất bằng 0% thì các doanh nghiệp cũng không thể đi trái với quy luật của thị trường là chỉ ủng hộ hàng Việt mà không lựa chọn hàng ngoại nhập có chất lượng tốt, giá cả thích hợp, nguồn gốc rõ ràng và đảm bảo về mọi mặt cho người tiêu dùng. Do vậy, để cạnh tranh với hàng ngoại nhập và có chỗ đứng bền vững thì vấn đề nằm ở chỗ các doanh nghiệp sản xuất trong nước cần phải nâng cao chất lượng hàng hóa, hạ giá thành, các doanh nghiệp bán lẻ cần xây dựng được sản phẩm bán lẻ với dịch vụ cung ứng chất lượng cao, cũng như tận dụng tốt các cơ hội để nắm bắt thị trường.
     Theo đánh giá của các chuyên gia A.T.Kearney, hoạt động M&A trong lĩnh vực tiêu dùng – bán lẻ trên toàn cầu sẽ tiếp tục bùng nổ trong năm 2016 và tiếp tục trong năm 2017. Sở dĩ thị trường M&A trong lĩnh vực tiêu dùng – bán lẻ năm nay tiếp tục sôi động là bởi triển vọng kinh doanh của các doanh nghiệp trong năm nay được dự đoán không mấy khả quan, với lợi nhuận thấp hơn và tốc độ tăng trưởng chậm chạp. Dự báo, năm 2016 sẽ có khoảng 40% doanh nghiệp đặt mục tiêu thúc đẩy doanh số thông qua M&A, và con số dự đoán cho năm sau là 50%.
Dự báo trong thời gian tới, thị trường M&A Việt Nam bắt đầu bước vào một làn sóng mới, được ghi nhận là làn sóng thứ 2 với tổng giá trị M&A được dự báo lên tới 20 tỷ USD. Một số ngành sẽ thu hút hoạt động M&A là bán lẻ, thực phẩm và đồng uống, hàng tiêu dùng nhanh…

2.2. Gợi ý một số giải pháp
          Về phía Nhà nước, cần giải quyết tốt các vấn đề sau:
          Thứ nhất, tiếp tục hoàn thiện hệ thống các Luật, văn bản quy phạm pháp luật về M&A, các văn bản hướng dẫn về M&A.
          Thứ hai, Nhà nước phải có những bước đi đúng hướng và hợp lý cũng như các biện pháp quản lý hoạt động M&A trong lĩnh vực bán lẻ một cách hiệu quả, một mặt kiểm soát tốt và xây dựng một môi trường kinh doanh cạnh tranh lành mạnh, bền vững, mặt khác khuyến khích, tạo nên những doanh nghiệp lớn mạnh thông qua việc sáp nhập từ các DNVVN hiện nay của Việt Nam.
          Thứ ba, tiếp tục thực hiện một cách hiệu quả hơn quy hoạch tái cơ cấu của ngành Công Thương về xây dựng các nhà bán lẻ hàng đầu cũng như quy hoạch hệ thống bán lẻ khoa học, hợp lý tại các địa phương trên toàn quốc và kiên quyết thực hiện đúng theo quy hoạch.
          Thứ tư, xây dựng bộ tiêu chí và hướng dẫn các địa phương sử dụng công cụ “Kiểm soát nhu cầu kinh tế - ENT” nhằm khống chế số lượng mở điểm bán mới đối với các nhà bán lẻ nước ngoài.
          Về phía các doanh nghiệp cần thực hiện các giải pháp sau:
          Thứ nhất, các doanh nghiệp bán lẻ cần khẩn trương nâng cao chất lượng cung ứng, hạ giá bán hàng hóa, muốn vậy phải tìm cách liên kết với các nhà sản xuất, chế biến hoặc cũng có thể đầu tư sản xuất sản phẩm, hàng hóa cho hệ thống cung ứng của mình, mặt khác liên tục nâng cao chất lượng dịch vụ bán hàng và sau bán hàng.
          Thứ hai, nhanh chóng tạo lập và phát triển hệ thống chuỗi, chân rết ở các địa phương, tìm kiếm vị trí kinh doanh thuận lợi và đầu tư bài bản.
          Thứ ba, các doanh nghiệp bán lẻ cần vượt qua các thách thức từ mô hình mua sắm truyền thống sang hình thức mua sắm hiện đại và đầu tư vào chuỗi các cửa hàng, siêu thị bán lẻ, liên kết để phát triển các hình thức bán lẻ mới; Xây dựng thương hiệu và tham gia mạnh mẽ vào các mô hình bán hàng thông qua thương mại điện tử, bán hàng trực tuyến trên truyền hình, điện thoại…
 
ThS. Đặng Chương Linh
Viện Nghiên cứu thương mại
---------------------------
Tài liệu tham khảo:
·        Viện Nghiên cứu thương mại (Bộ Công Thương), Hội thảo “Thị trường bán lẻ Việt Nam - Cơ hội và thách thức”, Hà Nội, tháng 5/2016.

Đánh giá bài viết
Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá
Click để đánh giá bài viết
 
Tòa soạn: P.509, Tầng 5, Toà nhà Bộ Công Thương
Số 655 Phạm Văn Đồng, Bắc Từ Liêm, Hà Nội.
Tel: 04.3715-2179/ Fax : 04.3715-2202/ Email : toasoan@dntm.vn
GPXB: GPXB: Số 214/GP-TTĐT cấp ngày 17/11/2016.
Tạp chí Doanh nghiệp và Thương mại giữ bản quyền nội dung trên website này.
Hotline : 0913535939
Liên hệ nội dung: Việt Hằng : 0989.153.746